حسن فرازمند
* اشاره:
موسیقی این مارش و سرود ملی را برای اولین بار آقای آلفرد ژان باتیست لومر موسیقیدان فرانسوی ساخت. اما چرا او این اثر را ساخت و اساسا اوکه بود و در ایران چه میکرد؟ و چه کسی به او این مسئولیت ملی را سپرده بود؟
در این باره داریوش شهبازی پژوهش جالبی براساس منابع تاریخ معاصر انجام داده و نوشته است: آلفرد ژان باتیست لومر موسیقیدان نظامی فرانسوی است، که در دوره ناصری، مدتی بعد از اشتغال دو نفر از اعضای هیأت نظامی فرانسه به نامهای بوسکه و معاونش رویون که به منظور سروسامان دادن موسیقی نظامی به ایران آمده بودند، با سمت معلم موسیقی دارالفنون استخدام شد. او در تاریخ ۱۲۸۴ قمری برابر با ۱۸۶۸ میلادی به ایران آمد و در «شعبه موزیک» مدرسه نظام دارالفنون به آموزش و تعلیم موسیقی مشغول شد.
بنا بر آنچه درباره مسیو لومر در کتاب «موسیقی در عصر مشروطه » آمده است: لومر در واقع پایهگذارموسیقی علمی در ایران است وبا تشکیل کلاس موسیقی در مدرسه دارالفنون به قصد تامین «موزیکانچیان دستجات نظامی و درباری» عملا نگرش علمی موسیقی را در ایران مطرح ساخت بنا براین لومر اولین مربی موسیقی نظام در ایران قلمدادشد. بعدها برخی شاگردان وی از هنرمندان بزرگ و مفاخر موسیقی ملی ایران شدند.
وی در زمان سلطنت سه پادشاه (ناصرالدین شاه، مظفرالدین شاه و محمدعلی شاه) در ایران بود. لومر تا درجه سرلشکری ارتقاء پیدا کرد (در برخی از اسناد از او با درجه ژنرالی یاد کردهاند.) و ریاست کل دستههای موزیک پادشاه را عهده دار بود. ناصرالدین شاه به وی لقب «موزیکانچیباشی» داد واو را به دریافت نشان شیروخورشید، نشان افتخار و نشان علمی مفتخر کرد.
«مسیو لومر»، پیش از عزیمت به ایران، سمت معاونت دسته موزیک هنگ اول سربازان گارد را در فرانسه به عهده داشت و دارالفنون ایران نخستین پایگاه آشنایی ایرانیان با موسیقی غربی عصر جدید (سدههای سیزدهم و چهاردهم شمسی) ایران بود که توسط او نخستین کلاس موسیقی برای تربیت موزیکانچیهای قشون در این مدرسه تشکیل شد.
در اواسط سده نوزده میلادی که توسعه و پیشرفت غرب شتابان در مسیر خود گام برمیداشت، در ایران نیز با تاسیس دارالفنون در سال ۱۲۶۸ قمری/ ۱۸۵۲ میلادی، فرصت مناسبی برای هماوایی ایرانیان با مغرب زمینیان در راه دانایی خواهی پیش آمد.
دارالفنون که حکم دانشگاهی بزرگ و عظیم را در آن زمان داشت؛ حاصل موج تازه تفکرواندیشه پدید آمدهای بود که با کوششهای میرزا بزرگ فراهانی و پسرش و با حمایت عباس میرزا براه افتاده بود، و بدست میرزا تقیخان امیرکبیر که خود تربیت یافته همان مکتب است افتتاح گردید.
این مدرسه نخستین مرکز دانشاندوزی و علم پروری در دوره جدید بود که بعدها با گسترش و توسعه این روند فکری راهی را گشود که منتهی به پدید آمدن دانشگاه در ایران شد. مرحوم حسینعلی ملاح در صفحه ۱۰۲ کتاب تاریخ موسیقی نظامی ایران که توسط انتشارات مجله هنر و مردم در سال ۱۳۵۴ در تهران منتشرشد، ذکر کرده است که در سال ۱۸۵۵ میلادی توسط لومر، یک دسته موزیک به شیوه متداول برای دربار سلطنتی ایران ترتیب داد ه شد. بعدها نیزشخصی به نام مارکو از ایتالیا برای آموزش دسته موزیک به خدمت گرفته شد. مارکو مردی عامی بود که تنها در نواختن کلارینت (قرهنی) آشنایی داشت.
داستان اولین سرودملی
بنا به نوشته داریوش شهبازی، مرحوم روحالله خالقی، در کتاب «سرگذشت موسیقی ایران» که توسط انتشارات بنیاد فرهنگ و هنر ماهور در سال ۱۳۸۱ منتشر شده، یادآوری کرده است: ناصرالدین شاه پس از آشنایی با موسیقی نظامی به ضرورت سامان دادن قشون به دستههای موزیک نظامی پی برد و چون شیفته تشریفات و جلال و جبروت دستگاه پادشاهی بود، تمایل خود را به تشکیل این قسمت در قشون از خود نشان داد و زمانی که دانست موزیک نظامی میتواند در تشریفات سلطنتی بر ابهت امر بیافزاید چنان علاقمند شد که از دولت فرانسه کمک خواست.
براین اساس وزیر جنگ این کشور موسیو لومر را بدو معرفی نمود. لومر به استخدام دولت ایران درآمد و با رونق دوباره دسته موزیک سلطنتی، در مدرسه دارالفنون به آموزش موسیقی مشغول شد. وی علاوه بر تربیت هنرجویان ایرانی، تعدادی مارش و سرود برای مناسبتهای مختلف هم ساخت تا در هنگام جشنهای دولتی اجرا شود.
از جمله ساخت نخستین سرود ملی ایران بود که در تیر ماه ۱۲۵۲ (۱۸۷۳ میلادی) به لومر سفارش دادند. این سرود که از ابتدا بیکلام بود و به سلام شاهی شهرت داشت، در سال ۱۲۸۴ خورشیدی (۱۹۰۵ میلادی) برای نخستینبار نسخهای از آن به رهبری موسیو لومر ضبط گردید (همین سرود نام جاوید وطن بود که در سال ۱۳۸۴ بیژن ترقی شعری به نام «نام جاوید وطن» را براساس آن ساخت.)
بدین ترتیب با حمایت مستقیم دولت قاجار، موسیقی علمی در ایران پایهگذاری شد و تا چند دهه بعد هرساله تعدادی نوازنده واجد صلاحیت تربیت میشدند، تمامی این تعداد در دستجات مارش نظامی دستههای مختلف قشونی مشغول به کار شدند و تعداد اندکی از آنان نیز گروه نوازندگان سلطنتی را تشکیل داده و در مراسم رسمی به نواختن مارش نظامی میپرداختند.
مرحوم عبدالحسین سپنتا، نیز در مقالهای تحت عنوان «چشم انداز موسیقی ایران» خاطرنشان ساخته است که: در فاصله زمان ورود لومر به ایران تا انقلاب مشروطیت ۱۳۲۵ - ۱۲۸۵ قمری برابر با ۱۲۸۶ و ۱۲۴۷ خورشیدی، موسیقی در حصار کلاس مدرسه دارالفنون و افواج نظامی محصور بود. در این میان تشکیل انجمن موزیکال در سال ۱۲۸۶ قمری/ ۱۲۴۸خورشیدی میتوانست سنگ بنایی برای گسترش موسیقی علمی در میان طبقه تحصیل کرده جامعه باشد لیکن به نظر میرسد این انجمن بر خلاف نامش یک محفل خصوصی بود برای گردهم آمدن اعیان و اشراف و خارجیان مقیم تهران و به تعبیر سالار معزز کلاسهای لومر حدود سالهای ۱۲۷۷ - ۱۲۷۵ به طور کلی منحل شد و این تعطیلی تا بعد از انقلاب مشروطه به طول انجامید به نحوی که در ذیالقعده ۱۳۲۶ قمری (آذر و دی ۱۲۸۷) مهدیقلی هدایت (مخبرالسلطنه) طی نامه به رئیس مدرسه نظام در خواست پذیرش سی نفر از متعلمین موزیک را در آن مدرسه مینماید. مرحوم علی بلوکباشی نیز در اینباره نوشته است : غلامرضاخان امیر پنجه صاحب منصب اداره قزاقخانه و ریاست کل موزیک کشور از اواسط سال۱۳۲۹ قمری/ ۱۲۹۰ خورشیدی به فکر احیای کلاس موزیک مدرسه دارالفنون افتاد. تلاش او مثمر ثمر بوده و کلاس موزیک با بودجه ماهی یک صد و پنجاه تومان تاسیس شد. او یاد آوری کرده است که: مسیو لومر، میرزا علیاکبرخان نقاشباشی (استاد زبان فرانسه و نقاشی دارالفنون) را به مترجمی گرفت و ۱۰ نفر اول را خود تعلیم داد و تا سه سال شاگرد جدید نگرفت.
بعد از این از همان ۱۰ نفر برای تعلیم مبتدیان استفاده کرد. هنرجویان پس از پایان دوره پنج ساله تحصیل به سمت معاون دسته موزیک در قشون خدمت میکردند، هنرجویانی که دوره هشتساله را میگذرانیدند، پس از موفقیت در آزمون، دیپلم رهبر ارکستر میگرفتند و با درجه افسری به فرماندهی دسته موزیک قشون گمارده میشدند.
اولین سرود ملی ایران در سال ۱۲۷۳ هجری شمسی توسط «ژان باتیست لومر» برای پیانو نوشته شد و در همان زمان توسط ارکستر سازهای بادی مدرسه نظام به اجرا در آمد.
در یادداشت مشترکی که از سوی علی بلوکباشی و یحیی شهیدی تحت عنوان «پژوهشی در موسیقی و سازهای بادی در موسیقی و سازهای نظامی دوره قاجار» در صفحه ۷۸ دفتر پژوهشهای فرهنگی در سال ۱۳۸۱ منتشر شد ذکر شده که: مسیو لومر برنامه درسی مدرسه نظام را در هشتسال تنظیم و در ابتدا با ده تن هنرجو کار خود را آغاز کرد. برنامه درسی وی آموزش نت با قواعد علمی، نواختن سازهای بادی، کوبهای، زهی متداول در موسیقی نظام اروپا، آموزش شناسایی پارتی تورهای موزیک نظام، تربیت رهبر ارکستر و تغییرات در اصطلاحات موسیقی نظام رایج در ایران بود و مرحوم اعتمادالسلطنه درباره موسیو لومر در صفحه ۷۲۸ جلد دوم کتاب الماثروالاثار در بخش سرگذشت تهران نوشته است: ناصرالدین شاه از همان سالهای نخست پس از امتحان دانش آموزان همراه وزیران و درباریان به دارالفنون میآمد و به شاگردان جایزه میداد.
در این مراسم در تالار تئاتر مدرسه، مسیو لومر با مزینباشی نمایشهایی به اجرا میگذاشت. در آن هنگام سرپرست موسیقی نظام را «موزیکانچیباشی کل» میگفتند، که مدتی لقب موسیو لومر بود و در تاریخچه هنرستان عالی موسیقی که در سال ۱۳۳۱ قمری منتشر شد نیز درباره مسیو لومرآمده است: او در اواخر کار به درجات بالای نظامی دست یافت و از او با عنوان ژنرال نیز یاد کردهاند.
دوستعلیخان معیرالممالک از مراسمی که در باغ شاه برگزار و توسط ناصرالدین شاه افتتاح شد، در کتاب «تهران به روایت تاریخ» مینویسد: روزی را برای مراسم پردهبرداری ازمجسمه جشن گرفتند و از شاهزادگان و اعیان و وزراء و نمایندگان خارجی دعوت کردند، چند دسته موزیک در نقاط مختلف باغ به نوبت به نواختن آهنگهای گوناگون پرداختند. در ساعت مقرر ناصرالدین شاه به مجلس جشن در آمد و همین که پرده از روی مجسمه برداشته شد، دستههای موزیک هم آهنگ، سلام ملی ایران را نواختند.
آثار به جا مانده از مسیو لومر
در مقاله «پژوهشی در موسیقی دوره قاجار به نقل از موسیقی عصر مشروطه» خاطرنشان شده است: اولین اثر موسیقی ملی ایران که به خط بینالمللی موسیقی نوشته شده و به چاپ رسیده و نسخه آن در دسترس میباشد مجموعهای است به قطع تقریبی ۲۰ ×۳۰ سانتیمتر در ۵۰ صفحه که به وسیله مسیولومر فرانسوی رئیس موزیک نظامی ایران تنظیم شده و در سال ۱۹۰۰ میلادی مقدمهای در یک صفحه به زبان فرانسه بر آن نوشته شده و در پاریس به چاپ رسیده است.اولین آهنگ سلام رسمی ایران مربوط به دوره قاجار ساخته اوست (این سرود برای پیانو نوشته شده و یک بار به هنگام ورود مظفرالدین شاه قاجار و در حضور وی در پاریس اجرا گردید). این آهنگ با نام «سلام شاه» خوانده شد و گفته میشود نخستین سرود ملی ایران را نیز لومر ساخته است. نخستین کتاب موسیقی نظری جدید که از نوشتههای مسیو لومر بود در همان زمان توسط مزینالدوله نقاش باشی به فارسی برگردانده شد و در دسترس هنر آموزان قرار گرفت و در سال ۱۳۱۲ هجری شمسی تعلیم موسیقی رسماً در برنامه مدارس قرار گرفت.
زندگی خصوصی لومر
گویا مسیو لومر دستکم برای مدتی موزیکانچیگری را عملاً رها کرد و با حفظ منصب موزیکانچی باشی دربار به کار دادوستد و تجارت پرداخت، زیرا اعتمادالسلطنه در صفحه ۱۰۳۹خاطرات روز دوشنبه ۷ جمادیالاول سال ۱۳۱۳ قمری (سال ترور ناصرالدین شاه) درباره مسیولومر مینویسد: اویک موزیکانچی بود که موزیکانچیگری را ترک کرده، سالی سه چهارهزار تومان از دولت جیره و مواجب میگیرد و برای خود تجارت میکند.لومر بعدها عمارت مناسبی در محله ای تازه تاسیس و اعیانی دولت برای خود دست و پا کرد.
اعتمادالسلطنه در کتاب «الماثروالاثار» به محل زندگی او اشاره کرده و نوشته است: از خانههای خیابان علاءالدوله در حاشیه غربی خیابان بترتیب عمارتهای پایین قرار داشتند: ۱. خانه عزیز خان. ۲. خانه مسیو لومر موزیکانچی باشی. ۳. عمارت دکتر تولوزان و در صفحه ۳ هفتهنامه اختر شماره ۴۶ که در ذی القعده ۱۲۹۵ قمری در تهران منتشر شده آمده است که: مسیولومر در تهران از همسرش که نادختری دکتر تولوزان حکیمباشی (طبیب ناصرالدین شاه) بود، جدا شد و او را با چند فرزند با سالی چهارصد تومان مخارج، به پاریس فرستاد. لومرکه در ۲۵ دی ۱۲۲۰ در ارسورلالی فرانسه دیده به جهان گشوده بود، در ۴ اسفند ۱۲۸۵در تهران دیده از جهان فرو بست.
شما چه نظری دارید؟